Λεπτομέρεια από εικόνα του αγιογραφείου της Ιεράς Μεγίστης Μονής Βατοπαιδίου. Detail of icon from the workshop of the Holy and Great Monastery of Vatopedi.
Στο πρόσφατο προσκύνημά μου στη Μονή Βατοπαιδίου επισκέφθηκα και το Αγιογραφείο της Μονής. Πρόκειται για εργαστήρι που ειδικεύεται σε εικόνες κομνήνειας τεχνοτροπίας του 12ου αιώνα, καθώς και σε εικόνες παλαιολόγειας, μακεδονικής και κρητικής τεχνοτροπίας. Οι αγιογράφοι της Μονής φτιάχνουν εικόνες οποιασδήποτε περιόδου από τον 12ο μέχρι και τον 16ο αιώνα. Οι πατέρες φιλοτεχνούν και εκπληκτικά αντίγραφα εικόνων – κειμηλίων.
Ως προς την δουλειά, οι εικόνες της Μονής Βατοπαιδίου είναι πολύ προσεγμένες. Διακρίνονται για το υπέροχο στίλβωμα του χρυσού τους φόντου. Και τα χρώματα που χρησιμοποιούνται «δένουν» πολύ όμορφα μεταξύ τους. Οι πατέρες εργάζονται με ζήλο και επιθυμία να προσφέρουν στον κόσμο κάτι το ωραίο, κάτι το πνευματικό.
Η βυζαντινή αγιογραφία είναι μια τέχνη που απαιτεί κόπο και πολλή πειθαρχία και υπομονή. Είναι διάχυτη στις εικόνες η ευλάβεια και η αφοσίωση των αγιογράφων, οι οποίοι τις ιστορούν όχι έτσι αδιάφορα, ούτε με κάποια επιφανειακή ψυχολογική ή συναισθηματική «θρησκευτικότητα», αλλά μέσα στα πλαίσια της ακατάπαυστης προσευχής, της «εν πνεύματι και αληθεία» λατρείας του ζώντος Θεού.
Οι πατέρες αθόρυβα, σιωπηλά, ταπεινά, με απλότητα και με πολλή προσευχή ασκούνται στο διακόνημα της εικονογραφίας, χωρίς κοσμικό φρόνημα και χωρίς να το παίζουν «καλλιτέχνες». Οι εικόνες της Μονής δεν είναι έργα κοσμικής και «κουλτουριάρικης» αγιογραφίας. Όντως, οι εικόνες αυτές εκφράζουν και αντανακλούν το πώς είναι οι ίδιοι οι αγιογράφοι: ευχάριστοι, προσηνείς, ταπεινοί. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι εικόνες του αγιογραφείου της Μονής δεν φέρουν προσωπική υπογραφή των αγιογράφων μοναχών. Βέβαια, το να υπάρχει σε μια αγιογραφία μνεία του ονόματος του αγιογράφου δεν είναι κάτι κακό. Αλλά και το γεγονός ότι σήμερα, που είναι η κατεξοχήν εποχή της έπαρσης και του εγωκεντρισμού, έργα σαν και αυτά των βατοπαιδινών παραμένουν ανώνυμα, λέει και αυτό κάτι.
Οι εικόνες της Μονής είναι στο πνεύμα της παράδοσης και ακτινοβολούν την χάρη του Θεού. Είναι γεμάτες μαεστρία και πνευματική αρχοντιά. Έχουν κάτι το υπερβατικό, το αληθινά πνευματικό που σε βοηθά να προσεγγίσεις το θείο, σε ωθεί σε προσευχή.
Εδώ αξίζει να κοιτάξουμε λίγο κάποια πράγματα που γράφει o μακαριστός αγιογράφος και μύστης της ορθόδοξης παράδοσης, Φώτης Κόντογλου:
«Η πάντιμος τέχνη της Εικονογραφίας της Ανατολικής Ορθοδόξου Εκκλησίας, είναι μία τέχνη ιερά και λειτουργική, όπως είναι όλαι αι εκκλησιαστικαί τέχναι, οπού έχουν σκοπόν πνευματικόν. Αι άγιαι αυταί τέχναι δεν θέλουν να στολίσουν μόνον τον ναόν με ζωγραφικήν διά να είναι ευχάριστος και τερπνός εις τους εκκλησιαζομένους, ή να τέρψουν την ακοήν των με μουσικήν, αλλά να τους ανεβάσουν εις τον μυστικόν κόσμον της πίστεως με την πνευματικήν κλίμακα, οπού έχει διά βαθμίδας, ήγουν σκαλούνια, τας ιεράς τέχνας, την υμνολογίαν, την ψαλμωδίαν, την οικοδομικήν, την αγιογραφίαν, και τας λοιπάς τέχνας, οπού συνεργούν, όλες μαζί, εις το να μορφωθή μέσα εις τας ψυχάς των πιστών ο μυστικός Παράδεισος, ο ευωδιάζων με πνευματικήν ευωδίαν. Διά τούτο, τα έργα των εκκλησιαστικών τεχνών της Ανατολικής Εκκλησίας είναι υπομνήματα εις τον θείον λόγον.
Η τέχνη των Εικόνων εις την Ορθόδοξον Εκκλησίαν λέγεται Αγιογραφία, ως ζωγραφούσα άγια πρόσωπα και αγίας υποθέσεις. Ο δέ αγιογράφος δεν είναι απλώς ένας τεχνίτης οπού κάμνει μίαν αναπαραστατικήν ζωγραφίαν επάνω εις κάποια θέματα θρησκευτικά, αλλά έχει πνευματικόν αξίωμα και πνευματικήν διακονίαν, την οποίαν επιτελεί εις την εκκλησίαν, ως ο ιερεύς και ο ιεροκήρυξ.
Η λειτουργική Εικών έχει θεολογικήν έννοιαν. Δεν είναι, ως είπαμεν, μία ζωγραφία οπού γίνεται διά να τέρπη τους οφθαλμούς μας, ή ακόμα διά να μας ενθυμίζη απλώς τα άγια πρόσωπα, όπως γίνεται με τας εικόνας οπού έχομεν διά να φέρνωμεν εις την μνήμην μας τους αγαπημένους συγγενείς και φίλους μας, αλλά είναι κατά τέτοιον τρόπον ζωγραφισμένη, ώστε να μας υψώνη από τον φθαρτόν κόσμον τούτον, και να μας κάμνη να οσφρανθώμεν εκείνον τον καινόν αέρα της Βασιλείας του Θεού. Διά τούτο δεν έχει καμμίαν ομοιότητα με τας ζωγραφίας οπού παριστάνουν με υλικόν τρόπον κάποια πρόσωπα, ακόμα και Αγίους, όπως γίνεται εις την θρησκευτικήν τέχνην της Δύσεως. Εις την λειτουργικήν εικόνα τα άγια πρόσωπα εικονίζονται εν αφθαρσία.
Δι’ αυτήν την αιτίαν, η λειτουργική τέχνη δεν αλλάζει κάθε τόσον μαζί με τα άλλα ανθρώπινα πράγματα, αλλά είναι αμετακίνητος, όπως η Εκκλησία του Χριστού, την οποίαν εκφράζει. Η ιερά παράδοσις είναι ο πύρινος στύλος οπού την οδηγεί μέσα εις την έρημον του ασταθούς κόσμου. Τούτο ξενίζει τους ανθρώπους του αιώνος τούτου, οι οποίοι δεν είναι εις θέσιν να εισδύσουν εις τον βυθόν της πνευματικής θαλάσσης, αλλά κολυμβούν εις την επιφάνειαν των αισθήσεων, παρασυρόμενοι από τα ρεύματα και τας δίνας των υδάτων.
Η λειτουργική τέχνη τρέφει τον πιστόν με πνευματικά οράματα και ακούσματα, διυλίζουσα τα εισερχόμενα διά των πυλών των αισθήσεων, φαιδρύνουσα την ψυχήν αυτού με τον ουράνιον οίνον, και δωρουμένη εις αυτόν την ειρήνην της διανοίας.» (Φ. Κόντογλου, Έκφρασις της Ορθοδόξου Εικονογραφίας, Δ΄ έκδοσις, εκδόσεις Παπαδημητρίου, Αθήναι 2000, τόμος Α΄, σελ. ιε΄-ιστ΄)
Για περισσότερες πληροφορίες ή για παραγγελία εικόνων μπορείτε να επικοινωνήσετε με την ιστοσελίδα στο vatopinions@gmail.com.
Ραφαήλ Παπανικολάου
